محمد اعظم خان ( ناظم جهان )
167
اكسير اعظم ( فارسى )
و طعام از كشك جو و اسفاناخ و باقلا و ماش مقشر و كدو و برگ كاهو با روغن بادام سازند و الحوم احتراز نمايند . و گويند كه در ميان هر دو كتف آنجا كه دست مريض از قفا برسد عدد يا پنج عدد يوچه انداختن فائده تمام دارد . شيخ و شارح قانون مىنويسند كه علاج سعال حار به مطفيات معروفه از عصارات و ادهان و اطليه و مروفات نمايند بعد فصد قيفال يا باسليق اگر امتلا باشد و جلاب نيز نافع است و نوشيدن لعاب اسپغول و شربت بنفشه و نيلوفر دو ياقوذاى ساده صبح و شام و كذلك لعوق خشخاش ساده و لعوق خشخاش كه در آن خشخاش سفيد و سياه در اوقيه است مداوم لعق كنند و از رب السوس بنفشه هركدام دو درم مغز تخم خيار مغز تخم كدو تخم خرفه ترنجبين هر واحد پنج درم به لعاب بزرقطونا و به دانه قرص ساخته سه درم با ماء الشعير و شربت بنفشه بخورند و آب انار مقوم به شكر طبرز و ايضا نافع و لعوقات ايشان از لعاب بزرقطونا و بهدانه و نشاسته و صمغ عربى بايد و لعوق لعابات كه در اكثر قرابادينات مسطور است و جنوب نافع سعال حار استعمال نمايند و گاهى در آن محذرات مىآميزند و در متعال حار ساذج و با ماده به تجربه رسيده كه شيرخشت زير زبان نگاه دارند در روز و شب به قدر هفت درم تا ده ورم استعمال نمايند كه مسكن سعال حار و عطش و طين طبع است . و ايضا رب السوس ده درم نشاسته كميته مغز بادام مقشر صمغ بنفشه هر يك پنج درم سائيده به لعاب بهدانه سرشته جها مفرطح سازند و در دهن بدارند و ماء الشعير كه در آن عناب و سپستان پخته باشند به روغن بنفشه نوشيدن بسيار نافع است و خصوصاً چون پيس غالب گردد و اغذيهى ايشان از بقول بارده و لبوب مثل قثاد كدو و خيار به روغن بادام و باقلا كوفته مهرا پخته به روغن بادام و روغن كدو و ماء الشعير و حريرهى معمول از جو و باقلا و نشاسته و آب سبوس و روغن بادام سازند . و اگر طبيعت نرم باشد پست جو به شكر و اطريه دهند . و اگر كار به اشتداد انجامد ماء الشعير به سرطانات مقطوع الاطراف مغسول به آب خاكستر و نمك بدهند . صاحب كامل گويد كه هرگاه سعال از حرارت حنجره مع تپ باشد بايد كه در ابتدا فصد قيفال كنند و تدبير او به تدبير مبرو مرطب مثل ماء الشعير كه در آن عناب و سپستان و كتيرا پخته قدى خميرهى بنفشه ماليده روغن بادام و روغن كدو بر آن چكانيده باشند بايد كرد و طعام بمزورهى اسفاناخ يا سرمق يا خبازى به روغن بادام يا مغز بادام سوده نمايند و انار شيرين و نيشكر و موز و بادام رطب به شكر و خوخ و خيار و قثا بدهند و از اغذيهى ترش و نمكين و صياح و كثرت كلام و دخان و غبار اجتناب نمايند و گاه گاه لعاب بهدانه و بزرقطونا با قدرى شكر طبرز و يا فاينذ تجرع نمايند و همه آنچه در معالجهى خشونت حنجره مذكور شد به عمل آرند و اين لعوق نيز نافع است بگيرند مغز تخم خيار و قثاد كه مغز به دانه تخم خرفه هر واحد پنج درم نشاسته كتيرا صمغ بادام هر واحد سه درم طباشير دو درم فانيذ بست درم باريك سائيده به لعاب بزرقطونا يا بهدانه سرشته روغن بادام انداخته بليسند . و اگر از اين ادويه حب پهن بسازند و در دهن نگاه دارند نيز مفيد است و هم او گويد كه اگر سعال از حرارت صدر و ريه باشد بايد كه صاحب او را به فصد باسليق امر كنند و قدر حاجت و احتمال قوت خون بر آرند و ماء الشعير مطبوخ به عناب و سپستان و كتيرا و جز آن كه مذكور شد استعمال نمايند و سينه را به روغن بنفشه و نيلوفر كه در آن موم سفيد گداخته باشند بمالند و قيروطى مبرو ضماد نمايند . صاحب مغنى قديم گويد كه علاجش به فصد باسليق و شرب ماء الشعير و استعمال لعوق خشخاش و خميرهى بنفشه و لعاب به جلاب و شيرهى تخم خرفه به شربت خشخاش و امتصاص انار شيرين و اكل حسو نمايند و غذا مثل باقلا به روغن بادام و اسفاناخ يا بيضهى نيمبرشت سازند . صاحب شفاء الاسقام و قرشى گويند كه در سرفهى كه از سوء مزاج حار يا يابس يا هر دو باشد ماء الشعير مبرز به مثل شيرهى تخم خيارين و مغز تخم كدو و تخم خشخاش و شربت بنفشه و روغن بنفشه يا روغن بادام شيرين بدهند و خميرهى بنفشه بهتر از شربت است و لعاب بهدانهيا لعاب اسپغول به شكر و به زور مذكوره سوده به شكر طبرز و ماء النهار به جلاب و لعوق انار شيرين و شربت اود شربت نيلوفر و حب متخذ از مغز تخم خيارين و مغز تخم كدو و تخم خشخاش هر واحد يك درم كتيرا رب السوس نشاسته هر واحد ربع درم سوده به شربت انار سرشته استعمال نمايند و گاهى در اين حب تخم خرفه مىافزايند اگر حرارت قوى باشد . و اگر حرارت قلب مفرط باشد احتياج بكافور افتد و لعوق از كتيرا و جلاب و روغن بادام و يا صمغ سفرجل و كتيرا و نشاسته و بادام و مغز تخم كدو مغز تخم خيار به لعاب اسپغول سرشته مرتب سازند و صمغ بادام صد درم گرفته و يكصد درم جلاب و دو صد درم آب و پنجاه ورم روغن بادام بپزند تا آنكه به قوام عسل آيد مدام استعمال نمايند و اغذيهى اصحاب سعال حار و يابس مزورهى كدو يا خبازى يا ملوخيه يا بقله ريمانى يا خرفه است و اين مزورات ساده بى گوشت باشند اگر تپ لازم بود . و اگر تپ نباشد جائز است كه در آن گوشت پزند يا جدى يا عمل و لا سيما پايچهى او داخل نمايند و يا زردى بيضهى نيمبرشت بدهند . و اگر آن را بطور حسو بنوشند فى الحال نفع بخشد و رب عنب بليغ النفع است